فرش از جمله محبوبترین زیراندازها خصوصاً در فرهنگ و تمدن ایران به شمار میرود و یکی از ارکان اصلی دکوراسیون داخلی به شمار میرود. امروزه به واسطه پیشرفت علوم و تکنولوژیهای مختلف، صنعت فرش نیز پیشرفت قابل توجهی داشته و این زیراندازها از تنوع بالایی از نظر نحوه بافت، الیاف و مواد سازنده، طرح و نقش، سایز و ابعاد، تعداد شانه و تراکم و … برخوردارند. طبیعتاً بسیاری از افراد واژههای شانه و تراکم فرش را شنیدهاند اما هنوز با مفهوم و معنی اصلی آن آشنا نیستند. در اصل شانه و تراکم از جمله مهمترین فاکتورهای مشخصکننده کیفیت فرش به شمار میروند و باید در زمان خرید به آن توجه زیادی داشت. در ادامه این مطلب از قالیشویی بانو بررسی خواهد شد که منظور از شانه فرش چیست و دستهبندی فرشها بر اساس این فاکتور به چه شکلی است.
شانه فرش چیست؟
در بافت فرشها همچون انواع منسوجات دیگر باید تار و پود در هم تنیده شود تا طرح و نقش مورد نظر بر روی سطح کلی آن ظاهر شود. زمانی که فرش توسط انسان یا دستگاه بافته شود، دو مولفه اصلی تحت عنوان شانه و تراکم میزان کیفیت و مرغوبیت فرش را تعیین میکنند. شانه فرش در حقیقت به تعداد گرههایی گفته میشود که در عرض یک متر از فرش بافته میشود. زمانی که گفته میشود یک فرش 1000 شانه است به این معنی است که در هر متر از عرض این فرش، تعداد 1000 گره زده شده است. شانه فرش به عنوان اصلیترین پارامتر برای نشان دادن میزان کیفیت، نرمی، لطافت، ظرافت و دقت فرش به شمار میرود و امروزه انواع فرشهای ماشینی و دستباف در تعداد شانههای مختلف در دسترس هستند.
ارتباط شانه فرش با تراکم آن
در کنار شانه فرش، تراکم نیز فاکتوری است که میتواند میزان کیفیت، زیبایی، ظرافت و لطافت فرش را تعریف کند. در حقیقت شانه فرش زمانی معنی و مفهوم خواهد داشت که در کنار واژه تراکم آورده شود. تراکم فرش در حقیقت همان شانه فرش است با این تفاوت که تراکم به تعداد گرههای زده شده در طول یک متر از طول فرش اطلاق میشود. در حقیقت شانه و تراکم مشخصکننده محورهای X و Y در سطح فرش میباشند. زمانی که گفته میشود یک فرش دارای تراکم 2550 است به این معنی است که در هر متر از طول فرش 2550 گره زده شده است.
تعداد تراکم فرشها همواره بیشتر از تعداد شانهها میباشد. معمولاً تراکم یک مضرب از عدد 3 در شانه میباشد به این معنی که یک فرش 1000 شانه میتواند تراکمی در حدود 3000 داشته باشد هرچند که امکان تولید آن در تعداد تراکم کمتر نیز وجود خواهد داشت.
به صورت کلی میتوان گفت که تعداد تراکم تعیین کننده ضخامت و سفتی فرش بوده و به استحکام آن مربوط میشود در حالی که شانه تعیین کننده ظرافت فرش است به همین دلیل است که هرچقدر تعداد تراکم بیشتر از شانه باشد، فرش میتواند استحکام و ماندگاری بالاتری داشته باشد و هرچقدر میزان شانه فرش بیشتر باشد از زیبایی و جذابیت بالاتری برخوردار بوده و تمام جزئیات نقشه فرش قابل رویت خواهد بود.
دستهبندی فرشها بر اساس تعداد شانه
فرشهای دستباف در مقایسه با فرشهای ماشینی از نظر شانه و تراکم متفاوت هستند چرا که تعداد شانه و تراکم آنها توسط افراد و در زمان چلهکشی مشخص میشوند. در حقیقت هر کدام از روشهای چلهکشی فرش مانند چلهکشی فارسی، چلهکشی ترکی و چلهکشی تلفیقی میتوانند تعیین کننده تعداد شانه و تراکم مختلفی در فرشهای دستباف باشند. فرشهای ماشینی نیز امروزه از تنوع و تعدد بسیار زیادی برخوردارند و میتوانند شامل انواع فرشهای 500 شانه، 700 شانه، 1000 شانه، 1200 شانه و 1500 شانه باشند. همانطور که گفته شد با افزایش تعداد شانههای فرش، زیبایی و جذابیت آنها افزایش یافته و جزئیات بیشتری از طرح و نقش آن قابل رویت خواهد بود. هر کدام از فرشها نیز میتوانند در تراکمهای مختلفی تولید شوند. به صورت کلی فرشها در 3 نوع تراکم شامل فرش تراکم واقعی، فرش تراکم تبدیلی و فرش کم تراکم تولید میشوند. به عنوان نمونه یک فرش 700 شانه میتواند در 3 نوع فرش 700 شانه واقعی، 700 شانه تبدیلی و 700 شانه کم تراکم تولید شود.
بهترین روشهای تشخیص تعداد شانه فرش
همانطور که گفته شد فرشها از تنوع بسیار زیادی از نظر تعداد شانه و تراکم برخوردارند و هر کدام از آنها با توجه به جنس الیاف، نقشه، نحوه بافت، شرکت سازنده و … میتوانند قیمتهای متفاوتی داشته باشند. تشخیص دقیق شانه فرش میتواند کمک ویژهای به افراد در زمان انتخاب و خرید به آنها بکند. به صورت کلی برای تشخیص تعداد شانههای فرش میتوان از دو روش مختلف استفاده کرد.
روش اول یک روش ساده است، میتوان در طول یک متر از عرض فرش تعداد گرهها را شمارش کرد. تعداد گرهها نشان دهنده تعداد شانه فرش خواهد بود. به عنوان نمونه در صورتی که در عرض یک متر، تعداد 1000 گره وجود داشته باشد به معنی آن است که فرش 1000 شانه میباشد.
در روش دوم میتوان از قانون تناسب ریاضی استفاده کرد. در حقیقت این روش برای شناسایی تعداد شانههای، فرشهای پرتراکم است. در این روش که معمولاً برای فرشهای 1000 شانه به بالا استفاده میشود میتوان تعداد گرهها را در یک یا 10 سانتیمتر شمارش کرده و در نهایت آن را به یک متر تعمیم داد. به عنوان نمونه در صورتی که تعداد گرهها در 10 سانتیمتر 120 عدد بود به معنی آن است که این فرش 1200 شانه میباشد.
تأثیر شانه فرش در کیفیت و ماندگاری آن
همانگونه که گفته شد فاکتور و پارامتر شانه تعیین کننده میزان زیبایی و ظرافت یک فرش است اما ازآنجاییکه شانه ارتباط مستقیم با تعداد تراکم دارد، هرچقدر که تعداد شانههای یک فرش زیاد باشد به نسبت آن، تعداد تراکم نیز افزایش پیدا میکند و در نهایت میتوان مقاومت استحکام فرش نیز بیشتر میشود. در حقیقت تعداد شانه و تراکم ارتباط مستقیمی با زیبایی، جذابیت، ظرافت، مقاومت، ماندگاری و استحکام فرشها دارند هرچند که فاکتورهایی همچون نوع الیاف و نحوه بافت نیز میتوانند در این موارد موثر باشند.
نقش شانه و تراکم فرش در نظافت و نگهداری آن
شانه و تراکم در کنار تأثیر بر زیبایی، ماندگاری و استحکام فرش میتوانند بر روی نگهداری، نظافت و نحوه شستشوی فرش نیز موثر باشند. در حقیقت هرچقدر تعداد شانه و تراکم فرشها بیشتر باشد مقاومت بیشتری در برابر نفوذ آلودگیها به لایههای زیرین و داخل بافت خواهند داشت اما زمانی که این آلودگیها به بافت فرش نفوذ کنند، شستشو و تمیز کردن آنها نیز سختتر خواهد شد. در نقطه مقابل فرشهایی با تعداد شانه و تراکم پایینتر مقاومت کمتری در برابر نفوذ آلودگیها و … دارند اما شستن و تمیز کردن آنها نیز کار راحتتری خواهد بود. در سال های گذشته همه برای فرش های ماشینی خود به دنبال ارزان ترین قالیشویی بودند و کیفیت قالیشویی اهمیتی نداشت. اما با بالا رفتن قیمت ها فرش های ماشینی هم ارزش پیدا کرده اند و افراد با دقت بیشتری قالیشویی خود را حتی برای فرش های ماشینی انتخاب میکنند. بنابراین انتخاب فرش با تراکم بالا میتواند باعث دوام بیشتر هنگام قالیشویی و حتی کشیدن جاروبرقی شود.
منظور از گره فرش چیست؟
شانه و تراکم در حقیقت بر اساس و مبنای واژه گره فرش تعریف میشوند و تا زمانی که گره وجود نداشته باشد، شانه و تراکم نیز بدون مفهوم و معنی خواهند بود. گره در اصل به پرزی گفته میشود که حول تارهای عمود شده بر دار قالی به صورت زیرورو بر چله سوار میشود. زمانی که گرهها طبق نقشه در کنار یکدیگر قرار بگیرند و شانه و تراکم فرش را تشکیل بدهند میتوانند طرح و نقش مورد نظر را بر روی سطح فرش نمایان کنند. گره فرش با نامهای دیگری همچون خفت، ریشه، گند، ایلمه، خامه و پیچک نیز شناخته شده و انواع مختلفی همچون گرههای فارسی و ترکی دارند که هر کدام میتوانند ویژگیهای مختلفی داشته باشند. امروزه از گرههای سادهتر در صنعت فرش تحت عنوان گرههای تقلبی استفاده میشود که رایجترین آنها شامل گره اسپانیولی، گره آویز، گره قرضی، گره مضاعف، گره دورنگ، گره سنه، گره مغلوب و … میباشند. این گرهها میتوانند کیفیت و مقاومت فرش را کاهش بدهند و زیبایی آن را تحت تأثیر قرار بدهند.
جمعبندی نهایی
شانه در حقیقت به تعداد گرههای موجود در طول یک متر از عرض فرش گفته میشود و نقطه مقابل تراکم است که تعداد گرههای موجود در طول یک متر از طول فرش است. تعداد شانه و تراکم فرش ارتباط مستقیم باهم داشته و میتوانند در زیبایی، جذابیت، ماندگاری، مقاومت و استحکام فرش نقش پررنگی داشته باشند. فرشها امروزه تنوع بالایی از نظر شانه داشته و در شانههای 500، 700، 1000، 1200 و … تولید میشوند.